ส่องวัฒนธรรม “ตรุษจีนสยาม”: จากรากเหง้า 3,000 ปี สู่การหลอมรวมเป็นหนึ่งเดียวกับสังคมไทย
โดย: ภูวนารถ ณ สงขลา (นายกสมาคมวารสารศาสตร์ ธรรมศาสตร์)
เทศกาลตรุษจีน (春节) หรือวันขึ้นปีใหม่ตามปันจันทรคติ ไม่ได้เป็นเพียงแค่ช่วงเวลาแห่งการเฉลิมฉลองของชาวจีนทั่วโลกเท่านั้น แต่สำหรับประเทศไทย ตรุษจีนคือกระจกบานใหญ่ที่สะท้อนถึงสายสัมพันธ์อันแน่นแฟ้นระหว่างสองวัฒนธรรมที่เดินทางร่วมกันมาอย่างยาวนานกว่าหลายร้อยปี จนกลายเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตไทยอย่างแยกไม่ออก
📜 ย้อนรอยประวัติศาสตร์: เมื่อ “มังกร” อพยพสู่ “สยาม”
หลักฐานทางประวัติศาสตร์ระบุว่า ตรุษจีนมีรากเหง้าเก่าแก่กว่า 3,000 ปี เริ่มต้นจากความเชื่อเรื่องฤดูกาลและการขอบคุณฟ้าดิน สำหรับในไทย ความสัมพันธ์นี้เริ่มต้นตั้งแต่สมัยสุโขทัยและเด่นชัดอย่างมากในสมัยอยุธยาจนถึงธนบุรี โดยเฉพาะ พระเจ้าตากสินมหาราช ซึ่งทรงมีเชื้อสายจีน และได้รับแรงสนับสนุนจากชาวจีนในการกอบกู้อิสรภาพและสร้างกรุงธนบุรี
การอพยพครั้งใหญ่ในช่วงต้นและกลางรัตนโกสินทร์ นำพาชาวจีนจาก แต้จิ๋ว ฮกเกี้ยน แคะ และไหหลำ เข้ามาปักหลักทำมาหากิน ทั้งการค้าขายและแรงงาน สิ่งเหล่านี้ไม่ได้นำมาแค่ตัวบุคคล แต่ยังนำพาภาษา อาหาร และความเชื่อ จนตรุษจีนกลายเป็น “วันสำคัญของชุมชนจีนในสยาม” มานับแต่นั้น
❤️ 4 ปัจจัยหลัก: ทำไมตรุษจีนในไทยถึง “ฝังรากลึก” กว่าที่ใด?
วัฒนธรรมตรุษจีนในไทยมีความพิเศษตรงที่ไม่ได้อยู่อย่างโดดเดี่ยว แต่กลับ “ผสมกลมกลืน” จนกลายเป็นวัฒนธรรมร่วม โดยมีปัจจัยสนับสนุนดังนี้:
* การเปิดกว้างทางสังคม: ชาวจีนในไทยได้รับโอกาสในการรับราชการและสร้างตระกูลสำคัญ ตัวอย่างที่ชัดเจนคือ ตระกูล “ณ สงขลา” ที่มีบรรพบุรุษคือ นายเหยี่ยง แซ่เฮา ชาวจีนฮกเกี้ยน ผู้ได้รับโปรดเกล้าฯ เป็นเจ้าเมืองสงขลาต่อเนื่องกันถึง 8 ท่าน ยาวนานกว่า 120 ปี
* ไทยไม่กีดกันวัฒนธรรม: รัฐไทยไม่เคยสั่งห้ามพิธีกรรมหรือภาษาจีน ทำให้คนไทยคุ้นเคยกับวัฒนธรรมจีนโดยไม่รู้สึกแปลกแยก โดยเฉพาะในสมัยรัชกาลที่ 5-6 ที่ชุมชนจีนกลายเป็น “ฐานพลังทางเศรษฐกิจ” ที่สำคัญ
* ความเชื่อที่เกื้อหนุนกัน: การไหว้เจ้าและการเคารพบรรพบุรุษของจีน สอดคล้องกับหลักความกตัญญูในพุทธศาสนาและความเชื่อดั้งเดิมของไทย แม้แต่เรื่อง “ฮวงจุ้ย” ก็เข้ากันได้ดีกับความเชื่อพื้นบ้าน
* วัฒนธรรมเศรษฐกิจ: ตรุษจีนกลายเป็นเทศกาลที่กระตุ้นการจับจ่าย ซึ่งสร้างประโยชน์ให้ทั้งผู้ซื้อและผู้ขาย ไม่ว่าจะมีเชื้อสายใดก็ตาม
🍱 จาก “ประเพณีนำเข้า” สู่ “ตรุษจีนแบบจีนสยาม”
ในปัจจุบัน ตรุษจีนในไทยมีการปรับประยุกต์ (Sino-Thai Style) ที่น่าสนใจ:
* อาหารและของไหว้: มีการนำอาหารไทยเข้ามาผสมผสานในโต๊ะไหว้
* การแต่งกาย: ไม่จำกัดเฉพาะกี่เพ้าหรือชุดจีนขอเพียงมี “สีแดง” สดใส ก็สามารถร่วมเฉลิมฉลองได้
* อั่งเปาและความกตัญญู: แม้จะยังยึดถือเรื่องการตอบแทนผู้ใหญ่ แต่กฎเกณฑ์ถูกปรับให้ยืดหยุ่นตามสภาวะเศรษฐกิจของแต่ละครอบครัว
> “ตรุษจีนในประเทศไทยวันนี้ จึงไม่ใช่ ‘วัฒนธรรมต่างชาติ’ แต่กลายเป็น ‘วัฒนธรรมร่วม’ ระหว่างคนไทยและคนจีน ภายใต้ประโยคที่ว่า ‘จีน-ไทย ใช่อื่นไกล พี่น้องกัน'”
